هگمتانه، گروه فرهنگ و ادب - اعظم مهری: ادبیات، یکی از داشته‌های گرانقدر مردم سرزمین ماست. میراثی که از گذشته‌های دور تاکنون نام کشورمان را بر قله‌های سربلند و پرغرور افتخار نشانده است. میراثی که امروز در دستان توانمند اهالی قلم ماست. نویسندگان و شاعرانی که با قلم و فکر و اندیشه ی خود توانسته اند ادبیات را آنگونه که شایسته ی نام ایران اسلامی است به رخ بکشند.

نویسندگانی که آنقدر قلمشان تواناست و کلامشان تأثیرگذار که خواننده را در انتظار اثر جدید خود نگاه می‌دارند و مخاطب در پی انتشار کتاب تازه‌ای از نویسنده درنگ می‌کند در بازار پرهیاهوی این روزهای کتاب.

دهلیز انتظار یکی از آن کتاب‌هایی بود که خیلی‌ها منتظرش بودند، تا بخوانند واژه‌هایی را که معنای خیلی کلمات در درونشان جا گرفته؛ معنای توکل، ایمان، ایستادگی.

«دهلیز انتظار» روایت داستانی از تنهایی و رهایی یک فرمانده خسته و زخمی است در عملیات کربلای 4. فرمانده گردان پیاده‌ای که در میان ده‌ها قایق، تنها قایق او به مدد غواص‌های خط شکن در آنسوی اروند می‌رسد و بعد از یک روز نبرد در ساحل عراق با اصرار برادر خود صمد که زخمی شده بود مجبور به بازگشت شده و به ناچار داخل یک کشتی در فاصله‌ای نزدیک به ساحل دشمن پنهان شود.

*نامِ آشنای حسام

حمید حسام نویسنده ی نام آشنای دفاع مقدس، یکی از آن کسانی است که مخاطب انتظار کتابش را می‌کشد. او در سال 1340 در همدان متولد شد. وی دانش‌آموخته در مقطع کارشناسی ارشد ادبیات فارسی دانشگاه تهران است. وی جوانی خود را در جبهه‌های نبرد سپری کرد و همین مسأله باعث شد تا دفاع مقدس رویکرد اصلی حمید حسام در نوشتن و خلق آثارش باشد. سردار حسام معاون ادبیات و انتشارات بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، در زمینه نویسندگی نیز کارنامه قابل توجهی دارد. چهار کتاب حاصل دوران نویسندگی این مسؤول فرهنگی است. در زمینه داستان کوتاه کتاب "دهلیز انتظار"، در بخش خاطره کتاب "غواصها بوی نعناع می‌دهند"، "دلیل" و در بخش رمان "راز نگین سرخ" مجموع فعالیت‌های این نویسنده را تشکیل می‌دهند.

حسام با کتاب "غواص‌ها بوى نعناع مى دهند" که نوعى خاطره‌نگارى در حوزه ادبیات دفاع مقدس است، به جامعه ادبى معرفى شد. به دنبال آن داستان بلند "راز نگین سرخ" را در سال 78 به دست چاپ سپرد. مجموعه داستان‌هاى کوتاه "دهلیز و انتظار" مدتى پس از انتشار به قلم اسماعیل اریب به انگلیسى ترجمه و منتشر شده است. اخیراً کتاب "مسیح رزم" را در ژانر خاطره نگارى منتشر کرد. ضمن اینکه اکنون مشغول بازنویسى خاطرات على چیت‌سازیان فرمانده شهید دوران دفاع مقدس و فرمانده اطلاعات عملیات لشکر 32 انصارالحسین(ع) است.

کتاب "راز نگین سرخ" با موضوع جنگ ایران و عراق برگرفته از زندگی، رزم و شهادت سردار شهید محمود شهبازی است. شهید محمود شهبازی متولد اصفهان فرمانده سپاه همدان و جانشین لشکر 27 محمد رسول‌ا...(ص) بود. این کتاب روایتی مستند و داستانی از حوادث آغازین روزهای جنگ تا آزادی خرمشهر است. از جمله مطالب زندگینامه موارد زیر است: شرح تجاوز دشمن از منطقه سر پل ذهاب، درگیری با عراق در کمین سرپل ذهاب، دیدار بنی صدر از همدان، فرماندهی سپاه همدان، درگیری با ضد انقلاب، عملیات در قله قراویز و جنگ با تانکها، سفر حج همراه با احمد متوسلیان، عملیات ایذایی در تنگه کورک برای شکستن محاصره نیروهایی که در عملیات مطلع الفجر محاصره شده بودند، شکل‌گیری تیپ محمد رسول‌ا...(ص)، عملیات آزاد‌سازی خرمشهر و نحوه شهادت در عملیات بیت المقدس در منطقه دژمار (منطقه شلمچه) و تشییع جنازه شهید شهبازی نیز در کتاب شرح داده شده است.

*از وقتی مهتاب گم شد تا دهلیز انتظار

حسام با "وقتی مهتاب گم شد" موفق شد نظر رهبر انقلاب را به خود جلب کند تا جایی که ایشان بر این اثر ارزشمند ستایش‌نگاری بنویسند و استان همدان شاهد رونمایی این ستایش‌نگاری باشد. و حالا دهلیز انتظار جدیدترین کتاب اوست، کتابی که این روزها ذهن بسیاری از اهالی کتاب و مطالعه را به خود معطوف کرده است.

در ادامه بخش‌هایی از گفتگو با این نویسنده ی برجسته ی همدانی را می‌خوانید.

*آقای حسام ادبیات انقلاب اسلامی و ادبیات پایداری چگونه شکل گرفت؟

سنت بر این است که بعد از وقوع هر واقعه تاریخی و اجتماعی ادبیات آن ایجاد می‌شود و این در ذات هر واقعه تاریخی نهفته است که پس از وقوع، بروز پیدا می‌کند و منحصر به انقلاب اسلامی ایران نیست ولی شکل پیدا شدن هر انقلاب و نهضت متفاوت است؛ برای مثال در انقلاب اکتبر در روسیه که انقلاب مارکسیستی بود، ادبیات سفارشی و حزبی شکل گرفت و اینگونه بود که اثر باید از مسیرحزب گذر می‌کرد و به تأیید حزب می‌رسید.

اما در جریان انقلاب اسلامی ویژگی زلال و روشنی در ادبیات آن اتفاق افتاد و وقوع جنگ تحمیلی عراق بعد از گذشت یک سال از پیروزی انقلاب اسلامی باعث شد تا ابعاد ادبیات انقلاب اسلامی به شکلی مندرج در ادبیات دفاع مقدس قرار گیرد؛ یعنی ادبیات 8 ساله دفاع مقدس که فرزند ادبیات انقلاب اسلامی است، این ادبیات را در دل خود قرار دهد اما این اتفاق خوبی نیست؛ چراکه ادبیات انقلاب اسلامی خود فصل مجزایی است که باید جداگانه مورد مطالعه قرار گیرد که بخش اعظم از آن متعلق به دوران قبل از انقلاب اسلامی است.

ادبیات کلاسیک ایران که از قرن چهارم به بعد آثار آن به ما رسیده است در فضای نظم و شعر اینگونه بود که با مطالعه و بررسی آثار این دوره متوجه خواهیم شد که ظرفیت زیادی در این دوره کوتاه در ادبیات ایران وجود داشته است و نمونه آن غزل، رباعی، قصیده و قطعه در حوزه شعر است اما با وقوع انقلاب اسلامی ادبیات فارسی وارد عرصه جدیدی می‌شود و شاهد ایجاد گونه جدیدی از ادبیات هستیم که خلق غزل مثنوی در حوزه نظم نمونه بارز این امر است و مشاهده می‌کنیم که این مولود انقلاب اسلامی است و این امر نشان‌دهنده این است که شهدا در آغاز انقلاب اسلامی ادبیات کهن خود را به خوبی می‌شناختند.

باید توجه کرد که در ادبیات فارسی ایران، رباعی جهت مفاهیم عرفانی به کار می‌رفت ولی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی مشاهده خواهیم کرد که رباعی بار انقلابی را به دوش می‌کشد و با مضامین عرفانی و حماسی همراه می‌شود لذا انقلاب اسلامی در حوزه ادبیات زایشی عمل کرد و در بحث نثر هم این اتفاق افتاد که بیشتر در دوران دفاع مقدس مشهود است و هنگامی که گلوله‌ها به سنگرها اصابت می‌کند، قلم‌ها به حرکت درمی‌آید.

شهید احمدرضا، نخبه رشته پزشکی زیر گلوله دشمن نوشته خود را به نگارش درآورده در واقع فضای معنویت جنگ باعث می‌شود قلم‌ها جهتی دیگر پیدا کنند لذا ادبیات جنگ در دل سنگر متولد شده است و فقط ادبیات جنگ ساده و دلنشین به سادگی رزمندگان است.

این امر باعث خلق گونه‌های جدید در ادبیات می‌شود و درخواهیم یافت که در ادبیات کلاسیک داستان کوتاه، رمان وجود داشته ولی خاطره داستان هیچ‌گاه در تاریخ ادبیات وجود نداشته است که با شکل‌گیری ادبیات دفاع مقدس خلق شد و موضع تاریخ با ادبیات یعنی داستان گره می‌خورد که سبک جدیدی به نام خاطره داستان در ادبیات انقلاب و ادبیات دفاع مقدس ایجاد شود.

*ادبیات انقلاب اسلامی در استان همدان چه جایگاهی دارد؟

استان همدان با عقبه غنی که در حوزه ادبیات دارد، در حوزه ادبیات دفاع مقدس نیز جزء اسامی برجسته در سطح کشور است و نخستین دلیل این امر حماسه پررنگ مردم همدان در دوران انقلاب اسلامی و سال‌های دفاع مقدس است که ظرفیت غنی ایجاد کرده است.

به همین دلیل است که می‌توان از سوژه‌های بسیار این دوران برای سال‌های متمادی بهره گرفت؛ ارتباط نسل‌های مختلف عامل دوم موفقیت همدان در این عرصه است؛ مشاهده می‌کنیم که در همدان پیشکسوتان عرصه ادبیات در کنار جوانان مشغول به کار در حوزه ادبیات دفاع مقدس قرار می‌گیرند لذا این نشان می‌دهد که این نسل‌ها موفق شده‌اند باهم مراوده ادبی داشته باشند و این عامل در استمرار ادبیات انقلاب و دفاع مقدس در همدان بسیار مؤثر است.

عامل سوم این موفقیت تحقیقات جامعی است که در استان همدان صورت گرفته؛ چراکه به تعبیر رهبر انقلاب دفاع مقدس گنجی است که تا سال‌های طولانی می‌توان از آن ذخایر با ارزشی استخراج کرد که این امر مستلزم وجود معدن‌شناس است.

در دستگاه‌های متولی و ذیربط استان همدان این اتفاق افتاده و تاریخ انقلاب اسلامی و تاریخ دفاع مقدس بازیابی و بازخوانی شده و موفق شدند ظرفیتی برای ایجاد فرایند ذوقی ایجاد کنند، در نتیجه این امر به نویسنده و شاعر ذوق می‌دهد تا از این ذخایر آماده شده بتواند فراورده‌های مطلوب ارائه دهد؛ به جرأت باید گفت که آثار ادبی که به صورت ملی از استان همدان بیرون می‌آید متکی به این ذخایر هستند.

*فعالیت‌های ادبی در این عرصه با چه چالش‌هایی رو به رو است؟

اصلی‌ترین آسیب در این فضا این است که بسیاری از افراد علاقه‌مند به انقلاب و دوران دفاع مقدس وجود دارند که مشتاق نوشتن هستند ولی با فنون نویسندگی آشنا نیستند ولی بسیاری از افراد هم وجود دارند که با فنون نویسندگی آشنا هستند ولی با فرهنگ ادبیات دفاع مقدس غرب هستند.

مشتاقان نوشتن بسیار هستند ولی باید آموزش ببینند و در عرصه نوشتن کارورزی کنند اما چه بسیار افرادی که مهارت نوشتن دارند اما دست به قلم نمی‌شوند و این امر باعث می‌شود تا با حجم بسیاری از تولیدات ادبی مواجه شویم که افراد علاقه‌مند کار نابلد دست به قلم بگیرند؛ افرادی که عاشق رزمندگان جبهه هستند ولی تفاوت بین خاطره و داستان را نمی‌دانند.

آفت دوم دنبال ارائه آمار و نمودار در سازمان‌های متولی است؛ مدیران به کمیت کار توجه می‌کنند در این صورت محتوا و کیفیت فدای کمیت می‌شود؛ متأسفانه شاهد هستیم تعداد سازمان‌هایی که به این موضوع توجه می‌کنند که کار با کیفیت ارائه دهند اندک است حتی اگر تعداد آن کم باشد.

آفت سوم عدم اتکا به کارشناس است؛ دستگاه‌های متولی نشر آثار ادبی در حوزه دفاع مقدس باید توجه کنند که این کار فنی است لذا باید از نگاه کارشناس عبور کند؛ در غیر این صورت با سیاه‌مشق‌هایی روبه‌رو خواهیم شد که به نبود وجود نظر کارشناس در اثر ادبی، باعث هدر رفت هزینه بیت‌المال می‌شود و بسیاری از دستگاه‌ها به کارشناس متکی نیستند و بدون دغدغه‌ها و نظرات کارشناس آثار را به چاپ می‌رسانند.

جشنواره‌زدگی آفت دیگر این عرصه است؛ باید توجه کرد که جشنواره‌ها تیغ دوسویه هستند که هم می‌توانند حسن کار باشند و هم آفت کار؛ حسن کار این است که می‌تواند استعدادهای نهفته را شناسایی و ترغیب به کار می‌کند اما گاهی ضد کار می‌شود یعنی نویسنده فقط به این می‌اندیشد که اثری برای ارائه به جشنواره ارائه دهد و هدف جشنواره قرار می‌گیرد که به آن جشنواره‌‌نویسی گفته می‌شود لذا این امر زیبایی‌های اثر ادبی را می‌کاهد.

*نیاز مخاطبان ما در حوزه دفاع مقدس به چه نوع کتابهایی و در چه قالب‌هایی بیشتر است؟

اصلی‌ترین رسالت ما ارائه متن‌های دست اولی و صمیمی از خاطرات دفاع مقدس است، چیزی که اخیرا رهبر معظم انقلاب نیز به آن تأکید فرمودند. یک متن خوب و خاطره شفاهی سالم و صادقانه و تأثیرگذار می‌تواند مصدر، مبنا و پایه‌ای باشد برای ساخت فیلم، سرودن شعر، خلق کارهای نمایشی و...

چیزی که ما هنوز بعد از گذشت بیش از 3دهه نیاز به آن را احساس میکنیم، ایجاد متن‌های دست اولی، خاطرات بکر، بدیع و تأثیرگذاری است که مردم آن را بپذیرند و با آن ارتباط برقرار نمایند. هنرمندان ما در رشته‌های مختلف می‌توانند از روی این متن‌ها کارهای هنری بسیاری خلق کنند.

خیلی‌ها در ادبیات دفاع مقدس به تقلید از ادبیات سایر ملل همچون ادبیات روس و فرانسه که در نوشتن رمان‌های جنگی موفق بوده اند، به دنبال خلق رمان‌های دفاع مقدس هستند، در حالی که این رمان‌ها نیز همگی با بهره گرفتن از متن‌های سالم و مستند اولیه نوشته می‌شوند.

اگر متن مبنا و پایه‌ای قدرتمندی نداشته باشیم، کتابهای خلق شده در این زمینه، مطالبی توهمی و به دور از واقعیات می‌شوند.

ادبیات دفاع مقدس همدان،در حوزه تاریخ شفاهی و خاطرات شهدا و لشکر نویسی آثار خوبی دارد که توسط نویسندگانی از شهر‌های دیگر همچون گل علی بابایی و حسین بهزاد تالیف شده است. این اتفاق‌ها در همدان افتاده اما این کتاب‌ها در زنجیره تولیدات هنری در رشته‌های دیگر مورد استفاده قرار نگرفته است.

از آثار ادبی می‌توان در عرصه‌های مختلف هنری بهره برد. مثلا رهبر معظم انقلاب در باره کتاب وقتی مهتاب گم شد فرمودند که میشود ده‌ها غزل در این باره سرود. و امیری اسفندقه شاعر خوب کشورمان غزلی در این موضوع سرود و یکی دوتا شاعر دیگر هم این کار را کردند.

وقتی حضرت آقا نقطه‌ای را نشان می‌دهد، علاقمندان باید اثر را بخوانند و بشناسند. وقتی مدیری به کتابی جایزه میدهد باید کتاب را خوانده باشد. کتاب‌هایی که رهبر انقلاب گاهی درباره شان می‌فرمایند: این کتاب‌ها گاهی دل من را می‌لرزاند، چرا نباید توسط مدیران فرهنگی ما مورد خوانش قرار بگیرند.

نویسندگان ما بیشتر از آن که انتظار داشته باشند خودشان را بشناسند، تمایل دارند کتابشان را بشناسند و بخوانند.

*دهلیز تنهایی را بخوانیم

در برشی از کتاب دهلیز تنهایی آمده است؛ کشتی تا گلو میان گل نشسته بود، اما با همه سنگینی اش مثل پر کاهی روی دست‌های اروند بود. امواج سینه می‌کشیدند و کوهه کوهه خودشان را می‌کوبیند روی بدنه زنگ زده پوسیده اش.

کم کم آب از دیواره کشتی بالا می‌کشید، به جان سوراخ‌ها می‌افتاد، سر ریز می‌شد و زانو‌های زخمی ستار را در خود فرو می‌بلعید. باید بیرون میزد به هر طریق ممکن.

ماندن در کشتی، بیخ گوش عراقی ها، مرگ تدریجی بود. گل‌های خشک شده‌ی دور پلک‌ها و مژه هایش را با پشت دست ریخت. با زحمت تن زخم دارش را تا یک سکوی آهنی بالا کشید و از دهلیزی که موشک آر. پی. جی میان سینه کشتی انداخته بود، سر به بیرون برد...

کتاب داستانی دهلیز انتظار به قلم توانای حمید حسام در قطع رقعی و 64 صفحه توسط انتشارات شهید کاظمی منتشر شده است. این کتاب بی تردید یکی از خواندنی‌های این روزهای علاقمندان به ادبیات خواهد بود.